Đồ gốm đã hình thành và phát triển như thế nào trong nghìn năm lịch sử Việt Nam ta giành độc lập, tự do?
Lịch sử hình thành và phát triển của gốm sứ tại Việt Nam
Trong cuộc sống hằng ngày, chúng ta đều có thể dễ dàng bắt gặp các vật dụng được làm từ gốm hay sứ. Vậy bạn có bao giờ tự hỏi rằng đồ gốm sứ đã xuất hiện từ khi nào chưa?
Cách đây 6000-7000 năm, gốm sứ đã bắt đầu xuất hiện ở nước ta. Và đến nay, các chuyên gia khảo cổ học và các nhà nghiên cứu văn hoá đã thống nhất rằng ngành gốm sứ là một trong những nghề thủ công – một trong những nghệ thuật ra đời sớm nhất của nhân loại.
Trong bài viết này, bạn hãy cùng Dong Thanh Ceramic tìm hiểu về lịch sử phát triển của gốm sứ Việt Nam nhé!
Gốm sứ Việt Nam qua các thời kỳ
Gốm sứ Việt Nam thuở sơ khai
Thời kỳ này, gốm sứ đã bắt đầu manh nha xuất hiện ở nước ta. Những sản phẩm đất nung ở giai đoạn này được nhào nặn bằng tay, có pha lẫn các tạp chất khác hoặc cát, các hoa văn còn đơn giản và được vẽ bằng các vật sắt nhọn với các vật chéo, răng cưa,… và thường được vẽ khi sản phẩm còn ướt.
Gốm sứ Việt Nam giai đoạn đồ đồng
Ở Việt Nam, khoảng 4000 năm trước, hầu hết đồ đất nung đã được làm từ bàn xoay một cách khá thành thạo, vì vậy nên khá đa dạng và phong phú về kiểu dáng sản phẩm như: nồi, chão, bát, đĩa, chậu, và trang sức,… Về trang trí thì sản phẩm đất nung thời này chủ yếu được vẽ nét chìm là chính. Một số sản phẩm được xoa một lớp áo bằng lớp nước đất khác màu nhưng chưa phải men.
Gốm sứ Việt Nam ở thế kỷ II trước Công Nguyên
Ở thời kỳ này, đất nước ta bị rơi vào ách đô hộ của phong kiến phương Bắc. Nghề gốm vẫn tiếp tục phát triển dựa trên kinh nghiệm vốn có được truyền lại và cũng có tiếp thu một số ảnh hưởng của gốm Trung Quốc. Chủng loại sản phẩm cũng đa dạng hơn khi xuất hiện thêm các loại gốm kiến trúc như gạch, ngói. Bên cạnh đó cũng xuất hiện các tượng động vật nhỏ như lợn, bò nhưng còn sơ sài. Phong cách được pha trộn với nét văn hoá của người Hán và được cải biên theo người Việt.
Gốm sứ Việt Nam ở giai đoạn thời Lý – Trần
Giai đoạn này đánh dấu bước ngoặc trong lịch sử của nước ta khi thoát khỏi ách thống trị của phong kiến Trung Hoa sau mười thế kỷ. Trong suốt bốn thế kỷ, từ nhà Lý đến Trần, gốm sứ nước ta đã phát triển vượt bậc và đạt được nhiều thành tựu rực rỡ. Quy mô sản xuất, chất liệu, chủng loại sản phẩm,… đều được mở rộng. Nhiều loại men được ứng dụng vào sản xuất gốm như: men trắng, men tro và men đất.
Về kỹ thuật chế tác, thời kì này chúng ta đã sử dụng các lò cóc, lò nằm hay cả lò rồng để nâng nhiệt độ nung lên đến 1200 độ C đến 1280 độ C. Bên cạnh đó, việc sử dụng bao nung và kỹ thuật nung bằng con kê (lòng dong) cũng được ứng dụng rộng rãi đối với nhiều loại sản phẩm cho thấy được trình độ sản xuất gốm cao cấp, nhất là gốm men ngọc.
Không chỉ cải tiến về kỹ thuật chế tác, tạo dáng của các sản phẩm thời này cũng cải tiến hơn. Trang trí thời Lý – Trần hoa văn hình học chiếm vị trí phụ. Hoạ tiết chủ đạo là hoa lá, chim thú, con người. Hoa văn trang trí chủ yếu đơn giản, mộc mạc, gần gũi với con người Việt Nam. Đặc biệt nữa là nét chìm được làm ‘bè’ ra, bên thì rõ cạnh, bên thì chìm dần vào sản phẩm tạo nên độ đậm nhạt cho sản phẩm như gốm men ngọc.
Nhờ những yếu tố trên, đồ gốm thời Lý – Trần đã trở thành một nét đặc trưng riêng của đồ gốm Việt Nam ta lúc bấy giờ.
Gốm sứ Việt Nam sau thế kỷ XIV
Giai đoạn này nghề gốm ở đất nước ta phát triển rất mạnh mẽ, nhiều quốc gia đã nhập đồ gốm của Việt Nam như Thái Lan, Trung Quốc và Nhật Bản. Đặc biệt các thợ gốm giỏi của Nhật Bản cũng bắt chước gốm của Việt Nam.
Tiêu biểu cho nghệ thuật và kỹ thuật gốm Việt Nam thời này là gốm hoa lam, được chạm nổi tinh tế, có bản sắc riêng.
Kỹ thuật cũng tiến bộ hơn thời Lý – Trần, các lò rồng cỡ lớn được dùng rộng rãi hơn, nhiệt độ và chế độ nung được dùng một cách chủ động. Các loại men tro trấu, tro cây được dùng nhiều. Kỹ thuật vẽ hoa đạt tới trình độ thành thục, nét trang trí mang nhiều chất hội hoạ.
Gốm sứ Việt Nam giai đoạn nhà Nguyễn
Cuối thế kỷ XVIII, nghề gốm nước ta có dấu hiệu xuống dốc do chiến tranh liên miên, nội chiến, mất mùa,… Bên cạnh đó triều đình Huế còn cho phép nhập khẩu các loại gốm sứ từ Trung Hoa và phương Tây. Khi đất nước dần ổn định, nhà Nguyễn đã phát triển dòng gốm phục vụ cho triều đình, quan lại, dòng gốm dân gian được phục hồi dần và bắt đầu xuất khẩu ở làng gốm Bát Tràng – một trong những làng gốm nổi tiếng còn tồn tại đến nay.
Gốm cung đình triều Nguyễn chủ yếu là gốm trang trí kiến trúc xây lăng tẩm, ngói phục vụ cung điện, gốm kiến trúc cung điện, đặc biệt là nghệ thuật trang trí ghép các mảnh gốm sứ điêu luyện, mỹ thuật đỉnh cao. Các dòng men rạn, men hoa lam được phát triển đỉnh cao. Hình thức trang trí đa dạng, mở rộng đề tài, đặc biệt là tứ quý: Long, Ly, Quy, Phượng; các loại hoa như hoa lan, cúc, trúc, mai,….
Nhiều đồ gốm Việt Nam thời Nguyễn đã phát triển theo xu hướng hiện đại tiệm cận hiện nay. Cho đến cuối thế kỷ XIX, nước ta lại bị Pháp xâm lược, lúc ấy gốm sứ Châu Âu và gốm sứ Nhà Thanh cũng tràn vào Việt Nam đã làm ảnh hưởng không ít đến sự phát triển của gốm Việt Nam, làm gốm Việt Nam sa sút, không còn chỗ đứng mạnh mẽ trên thị trường, lùi dần về đồ gia dụng bình thường.
Gốm sứ Việt Nam thế kỷ XX đến nay
Sau khi giành lại độc lập, mặc dù trải qua nhiều biến cố, thăng trầm của lịch sử nhưng gốm sứ Việt Nam vẫn được giữ vững và phát triển. Các lò nung thủ công đã được thay thế bằng các lò nung gas hiện đại và an toàn, không gây ô nhiễm. Bên cạnh đó việc chế tác cũng trở nên tinh xảo, hoạ tiết đa dạng, đẹp mắt.
Không những có lịch sử lâu đời mà còn hội tụ nhiều tinh hoa của văn hoá dân tộc, gốm sứ Việt Nam đã gắn liền với cuộc sống của người Việt chúng ta như một nhân chứng lịch sử phát triển dân tộc. Dù lúc thịnh, lúc suy nhưng vẫn phát triển rực rỡ và với bàn tay tài hoa cùng tâm huyết của các nghệ nhân cùng lòng nhiệt huyết với mỗi sản phẩm làm ra sẽ giúp cho nghề thủ công gốm sứ không chỉ phát triển ở trong nước mà còn vươn ra khỏi lãnh thổ Việt Nam, được đông đảo bạn bè quốc tế nói chung và nguời tiêu dùng Việt Nam nói riêng ưa chuộng.
Reference:
https://thegioidoco.net/threads/lich-su-nghe-gom-co-truyen-cua-viet-nam.49056/
https://dothomenlam.com/kham-pha-nguon-goc-va-lich-su-cua-nghe-thuat-gom-su
^ The Evolution of Vietnamese Ceramics : ThingsAsian Archived September 30, 2007, at the Wayback Machine
^ Birmingham Museum of Art (2010). Birmingham Museum of Art : guide to the collection. [Birmingham, Ala]: Birmingham Museum of Art. p. 59. ISBN 978-1-904832-77-5.
^ Gessert, Richard (February 15, 2022). “More Kinds of Blue”. The Art Institute of Chicago.